Hukum Kanun Melaka: Sejarah & Intipati Undang-Undang

Hukum Kanun Melaka adalah undang-undang bertulis pertama di Malaysia yang diperkenalkan oleh Sultan Muhammad Shah pada abad ke-15. Ia menggabungkan hukum adat dengan syariat Islam, meliputi jenayah, kekeluargaan, jual beli, dan prosedur kehakiman. Kanun ini menjadi asas sistem perundangan di negeri-negeri Melayu dan mempengaruhi undang-undang Malaysia moden.

Hukum Kanun Melaka merupakan satu naskhah undang-undang bersejarah yang menjadi asas kepada sistem perundangan di Malaysia. Diperkenalkan pada zaman Kesultanan Melayu Melaka, ia menggabungkan elemen undang-undang adat dengan syariat Islam. Ramai yang tidak tahu bahawa kanun ini antara dokumen bertulis terawal di Nusantara yang mencatatkan hukum secara terperinci. Jom kita selami lebih mendalam tentang sejarah dan intipati undang-undang agung ini.

Apa itu Hukum Kanun Melaka?

Hukum Kanun Melaka ialah undang-undang bertulis yang digunakan di Kesultanan Melayu Melaka bermula era pemerintahan Sultan Muhammad Shah (1424–1444). Ia pada mulanya berupa peraturan tidak bertulis, kemudian dikodifikasi secara rasmi pada zaman Sultan Mahmud Shah sekitar tahun 1489. Kanun ini mengandungi pelbagai peraturan yang merangkumi bidang jenayah, kekeluargaan, jual beli, dan prosedur kehakiman. Yang menarik, ia merupakan undang-undang Islam pertama yang diwujudkan di rantau ini, selaras dengan pegangan agama Islam sebagai agama rasmi kerajaan Melaka.

Dalam konteks sejarah, Hukum Kanun Melaka menjadi rujukan penting bagi negeri-negeri Melayu lain seperti Pahang, Johor, dan Perak. Ia bukan sekadar kumpulan aturan, tetapi melambangkan kematangan tamadun Melayu dalam menguruskan pentadbiran dan keadilan. Menurut catatan sejarah, kandungannya dipengaruhi oleh mazhab Syafii yang menjadi mazhab utama di Asia Tenggara.

Sejarah Perundangan di Melaka

Sebelum kedatangan Islam, masyarakat Melayu menggunakan undang-undang adat yang diwarisi secara lisan. Apabila Islam mula bertapak pada abad ke-15, Sultan Muhammad Shah mengambil inisiatif memperkenalkan hukum Islam melalui Hukum Kanun Melaka. Proses penggubalannya melibatkan ulama dan pembesar istana, menjadikannya undang-undang yang komprehensif.

Namun, berlaku perubahan besar pada zaman Sultan Mahmud Shah apabila kanun ini ditulis semula dan diperkemas. Pada ketika itu, Melaka mencapai puncak kegemilangan sebagai pusat perdagangan antarabangsa. Justeru, undang-undang perlu menangani pelbagai isu termasuk jenayah pelabuhan, kontrak perniagaan, dan hak waris. Hukum Kanun Melaka akhirnya menjadi model kepada undang-undang di negeri-negeri Melayu yang lain, malah disebut dalam teks undang-undang seperti Undang-Undang Laut Melaka.

Kandungan dan Intipati Hukum Kanun Melaka

Secara umumnya, Hukum Kanun Melaka terbahagi kepada beberapa bab yang merangkumi:

• Undang-undang jenayah – Hukuman terhadap kes bunuh, curi, zina, dan fitnah. Hukuman termasuk denda, sebatan, dan bunuh mengikut kesesuaian.
• Undang-undang kekeluargaan – Perkahwinan, perceraian, nafkah, dan pusaka. Hukum ini selari dengan fiqah Islam, seperti kewajipan wali dan mas kahwin.
• Undang-undang jual beli dan hutang piutang – Peraturan urus niaga, riba, dan saksi. Penekanan diberikan kepada kejujuran dan keadilan transaksi.
• Prosedur kehakiman dan keterangan – Cara mengadili kes, bilangan saksi, dan sumpah. Mahkamah dijalankan oleh hakim (kadi) yang dilantik sultan.

Antara intipati menarik ialah konsep ta'zir (hukuman budi bicara) yang memberi keluwesan kepada hakim. Selain itu, terdapat juga peruntukan berkaitan hamba abdi dan tawanan perang, menunjukkan konteks zaman itu. Namun, asas keadilan tetap dijunjung.

Pengaruh Hukum Kanun Melaka dalam Sistem Perundangan Malaysia

Walaupun era Kesultanan Melaka sudah berakhir, pengaruh Hukum Kanun Melaka masih terasa dalam sistem perundangan Malaysia hari ini. Banyak prinsip yang sama diterapkan dalam Kanun Tanah Negara dan Akta Kesalahan Jenayah Syariah. Misalnya, konsep hukuman bagi kesalahan zina dan minum arak masih dirujuk dalam undang-undang negeri.

Selain itu, Undang-Undang Laut Melaka yang juga sebahagian daripada tradisi perundangan Melaka mempengaruhi undang-undang maritim negara. Malah, Malaysia masih mengekalkan sistem dual undang-undang – sivil dan syariah – seperti yang diamalkan di zaman Melaka. Ini menunjukkan bahawa undang-undang bertulis bukan sekadar dokumen mati, tetapi terus hidup dalam bentuk moden.

Perbandingan dengan Undang-Undang Moden

Jika dibandingkan dengan undang-undang kini, Hukum Kanun Melaka lebih bersifat sederhana dan setempat. Contohnya, hukuman denda menggunakan nilai emas atau perak, manakala hari ini menggunakan mata wang Ringgit. Prosedur mahkamah juga lebih formal. Namun, intipati seperti keperluan saksi, sumpah, dan hak membela diri tetap sama.

Yang membezakan ialah pengaruh adat Melayu yang kuat. Misalnya, konsep derhaka kepada sultan dianggap sebagai kesalahan besar, sama seperti kesalahan terhadap Yang di-Pertuan Agong dalam Perlembagaan. Hukum Kanun Melaka mengajar kita bahawa kedaulatan undang-undang sudah diamalkan sejak ratusan tahun lalu.

Kepentingan Memelihara Sejarah Undang-Undang

Mempelajari sejarah Hukum Kanun Melaka bukan sekadar nostalgia, tetapi penting untuk memahami identiti perundangan Malaysia. Generasi muda perlu tahu bahawa tanah air kita mempunyai tradisi undang-undang yang tersendiri. Kerajaan melalui Arkib Negara dan Jabatan Warisan sentiasa berusaha memelihara manuskrip lama sebagai rujukan.

Selain itu, institusi pengajian tinggi seperti Universiti Malaya menawarkan kursus Sejarah Undang-Undang Malaysia yang merangkumi kanun ini. Bagi pengamal undang-undang, memahami latar belakang ini dapat memperkukuh penghayatan terhadap prinsip keadilan. Jika anda berminat, boleh layari laman web rasmi Arkib Negara Malaysia untuk melihat digitalisasi manuskrip.

Baca juga: Pizza Parang Melaka: Makanan Viral yang Wajib Anda Cuba!

Baca juga: Wonderpark Melaka: Waktu Operasi, Harga Tiket, Aktiviti

Soalan Lazim (FAQ)

Apakah Hukum Kanun Melaka?

Hukum Kanun Melaka merupakan undang-undang bertulis pertama di Malaysia yang menggabungkan hukum adat dan syariat Islam. Ia digunakan semasa Kesultanan Melayu Melaka dan menjadi asas perundangan negeri-negeri Melayu lain.

Siapakah yang memperkenalkan Hukum Kanun Melaka?

Ianya diperkenalkan oleh Sultan Muhammad Shah pada awal abad ke-15, kemudian dikemas kini oleh Sultan Mahmud Shah sekitar tahun 1489. Golongan ulama dan pembesar turut terlibat dalam penggubalannya.

Bagaimana Hukum Kanun Melaka mempengaruhi undang-undang Malaysia kini?

Prinsip-prinsip seperti hukuman jenayah syariah, prosedur kehakiman dan konsep keadilan masih diguna pakai dalam undang-undang Malaysia moden, terutamanya dalam sistem perundangan Islam.

Sebagai warisan agung, Hukum Kanun Melaka membuktikan bahawa undang-undang bukanlah ciptaan Barat semata-mata. Sebaliknya, kita memiliki tradisi perundangan yang unik dan lengkap. Marilah kita sama-sama menghargai dan memelihara sejarah ini untuk generasi akan datang. Untuk maklumat lanjut, layari laman web rasmi Arkib Negara Malaysia.